Mr. Bedri Muhadri

Qëndresa shqiptare në Has gjatë dhe pas luftës së Dytë Botërore  (1941-1948)

Territori i Hasit, gjatë tërë kohës së Luftës së Dytë Botërore, ishte pjesë e tërë aktivitetit politik, organizativ e ushtarak, në përpjekje për çlirimin e vendit. Nëpërmjet fshatrave të Hasit, ideologët dhe organizatorët e njohur shqiptarë vepruan dhe u organizuan në veprimtarit e tyre patriotike siç ishin, Muharrem Bajraktri i Lumës, Mehmet Bajraktari i Hasit, Taf Pervizi nga fshati Krajkë, Sef Sadiku nga fshati Demjan, Tafë Pervizi,  etj. Pas dukjes së qartë, se rezultatet e luftës së shqiptarëve në Kosovë, pas vitit 1944, u vunë në varshmërinë e madhe të PKJ, dhe qëllimeve të sajë, për të rivënë tërësisht sundimin e Jugosllavisë së AVNOJT, në Kosovë, gjegjësisht të atyre serbë, autoritet patriotike në Has, për të rishqyrtuar poziten kombëtare në këtë kohë, në fillim të shkurtit 1944, u mblodhën në fsahtin Rogovë të Hasit, në shtëpinë e Dan Dobroshit, ideologët si, Ejup Binaku, Halim Spahia, etj,  me përfaqësuesin e misionit Anglez për veriun e Shqipërisë, Hends. 1) Misioni anglez i përfaqësuar nga Hendsi, u pajtua me perfaqësuesit e të djathtës shqiptare, që të miratohet nga ky takim një deklaratë ku bëhej thirrje për bashkimin e Kosovës më Shqipërinë. 2) Por, siç duket, përsëri nga presioni i ushtrisë jugosllave, dhe udhëheqësit të saj Titos, u detyrua që të largohet nga Malësia e Gjakovës, e cila ishte qendër e zhvillimeve operative e forcave ushtarake e politike, të cilët kundërshtonin ideologjinë dhe propagadën u luftës së udhëhequr nga foracat partizane. 3) Mund të thuhet se Londra, pasë sukseseve të mëdha në front kundër fashimizmit gjerman të Hitlerit, mund të ketë bërë plane për tu tërhjekë të paktën përkohësisht nga bashkëpunimi me foract ultranacionaliste në Kosovë. 4) Qëllimet çlirimtare për bashkim të Kosovës me Shqipërinë, pasqyrohen edhe në dokumente të ushtrisë shqiptare, që sidoqoftë, se tani ata ishin në ndikimin e ushtrisë jugosllave në flamurin komunist. Kështu, zëvëndëskomisari i Brigadës XXV të UNCSH, Spiro Pano, me 17 dhjetor 1944, i shkruan KQ të PKSH, së “Brigada XXV përbëhet nga luftëtarët e Malësisisë së Gjakovës, të Hasit e të Kosovës, që janë shovenistë të tërbuar. Ata propagandojnë me ngulm se Kosova e trevat e tjera janë shqiptare, dhe duhet të bashkohen me Shqipërinë”. 5) Pas çlirimit të Shqipërisë me 28 nëntor 1944, ushtria çlirimtare shqiptare nën udhëheqjen e PKSH, gjegjësisht pjesë të divizionit të pestë dhe atij të gjashtë, kalojnë kufirin e Shqipërisë në ndjekje të ushtirisë gjermane, duke kaluar edhe nëpër territorin e hasit ku edhe u bë bashkimi i atyre forcave me forcat partizane në Has.

Mirëpo, siç dihet, Kosova edhe viset shqiptare në Maqedoni dhe Mal të Zi, ndonëse të çliruara, nga fashizmi gjerman në saje të kontributit të madh të popullatës shqiptare, territori i Kosovës u ripushtua nga serbët, me vendimet e marrura nën presione ushtarake e policore serbe, në Kuvendin e Prizrenit me 1945. Pas ripushtimit të Kosovës, nga ana e serbëve, forcat nacionaliste shqiptare në Kosovë, të cilët e panë se territoret shumicë shqiptare, nën frymen e revulucionit socialist, po mbetëshin jashtë kufijve të shtetit shqiptar, dhe të nënshtruara gjithsesi nga sundues serbë, malazes e maqedon, konsoliduan forcat e veta ideologjike, dhe duke pritur përkrahjen nga aleatët perëndimorë anglo-amerikanë , në Prizren kah fundi i marsit 1945, themeluan ONDSH-në, me karakter politik e ushtarak, për çlirimin dhe bashkimin e territoreve shqiptare me shtetin amë, me udhëheqës Tahir Dedën Kryetar. 6) Ideologët e ONDSH-së, formuan komitete në shumë territore të Kosovës, ku në Has u formua komiteti i nacional demokratës shqiptare, në përbërje prej 7 anëtarëve. 7) Komitet i nacional demokratës shqiptare, bashkëpunonte me çetat e luftëtarëve të çlirimit të plotë shqiptar që vepronin në territorin e Hasit, të përqëndruara në malet e Pashtrikut. . Në Has, në këtë kohë vepronin numër i konsiderueshëm luftëtarësh patriotë të zgjidhjes së plotë të kauzës shqiptare, nën udhëheqjen e Hajdar Planejës, Sef Durakut, Tafë Pervizit etj. Duhet theksuar se një numër i këtyre luftëtarëve që vepronin në territorin e Hasit Më parë ishin mobilizuarë edhe në radhët e partizanëve, por, kur kuptuan se mbetën të tradhëtuar nga foracat armike pushtuese serbe, kaluanë në radhët e forcave nacionaliste shqiptare që kishin bazën në Has. 
Në qershor të vitit 1945 Tafë Pervizi merr një letër nga Kolonel Muharrem Bajraktari i Lumës, personalitet ky i paepur me kontribut të jashtëzakonshëm në përpjekje dhe luftra të pandërprera asnjëherë nga ai, për të bërë bashkimin e territoreve shqiptare gjatë kohës së Luftës së Dytë Botërore. Në atë letër theksohej se është e domosdoshme që trimat kosovarë, (është fjala për të gjithë luftëtarët që mbetën të zhgënjyer me fatin politik të çështjes shqiptare pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, B. M), të grumbullohen në Bjeshkën e Pashtrikut, në Has. 8) Aty parashihej sipas letrës së lartpërmendur, që të mbahej një mbledhje ku edhe do të merreshin vendime të rëndësishme për fatin e mëtejmë të vendit. 9) Sipas urdhërave të kësaj letre Tafë Pervizi shkoj në fshatin Damjan dhe së bashku me Isuf Durakun nga Demjani, përgaditën thirrjet drejtuar udhëheqësve të njohur çlirimtarë të asaj kohe, si Ukë Sadikut te
Sadik Ramës së Gjurgjevikut, Demë Ali Pozharit, Ejup Binakut, Ndue Përlleshi, Zenel Bobit, Ahmet Krajkit nga Gjakova, Reshat Kajragdiu nga Prizreni, etj. Letrat ishin shpërndarë mënjëherë dhe shumë nga ata u grumbulluan në malet e Pashtrikut. Organizimin rreth ushqimit dhe shumë gjërave të tjera, e bartën luftëtarët hasjanë. Ndër ta dallohej Sef Sadiku nga Damjani, Ahmet Haliti nga Kushnini, Hajdar Maloku dhe Miftar Maloku nga Planeja 10). Nga kujtimet e bashkëluftarit të kësaj kohe, Tafë Pervizi përkujton me falënderime të mëdha, gjithë hasjanët, dhe shumë familje hasjane, që ndihmuan në mënyra të ndryshme lëvizjen çlirimtare të asaj kohe nëpër fshatrat e Hasit 11) Çeta që operonte nëpër Has numëronte mëse 100 luftëtarë të lirisë kombëtare, në gjysmën e dytë të viti 1945. Dimri i ati viti ishte i ashpër. Kishin humbur kontaktet me çetat tjera si ato më Muharrem Bajraktarin e Lumës dhe me ato të Dibrës. Forcat e sigurimit shtetëror, forca këto kryesisht proçetnike nën direktiva serbe të instaluara, pas ripushtimi të Kosovës në vitin 1945, përpiqeshin vazhdimisht që me mjete dhe forma të ndryshme kolaboracioniste të përqante dhe të dëmtonte rezistencën e luftëtarëve të lirisë, që vepronin në Has. Në fillim të pranverës së vitit 1946, zhvillohet një luftë e ashpër mes këtyre luftëtarëve dhe ushtirisë jugosllave dhe forcave të sigurimit të atëhershme shtetëror. Beteja zhvillohet në vendin e quajtur “Gurra e Damjanit” në fshatin Damjan12).
Luftimet u zhvilluan natën. Armiku kishte përgaditë tre rrathë rrethini, me forca të konsiderueshme ushtarake me potencial të madh ushtarak. Rezitenca hasiane u udhëhequr nga Sef Sadiku, e Tafë Pervizi, u bëri ballë sulmeve të armikut. Luftimet sipas dëshmitarëve zgjatën për tri orë. Forcat armike u larguan para mëngjesit, dhe nuk mundet të flitet për saktësinë e humbjeve të tyre, sipas dëshmitarit Tafë Pervizi, por sigurisht se kishin përmasa të mëdha humbjet nga radhët e armikut, përfundon dëshminë e tij.  Kjo betejë shënon trimërin dhe atdhetarizmin e shquar kombëtar në radhët e forcave më patriotike hasiane. Kjo betejë shënon, apo flet për përvetësimin më të mirë si shembull se nga radhet e luftëtarëve të lirisë përkrah burrave luftonin edhe ushtaraket femra.
Dhe në betejën e Damjanit kumboi fuqishëm zëri i pashuar i heroinës kombëtare Shote Galica, ku përkrah luftëtarëve të tjerë ra heriokish Kade Pervizi13). 

Luftëtare nga fshati Krajk i Hasit, që luftoj përkrah bashkëshortit Sef Sadikut dhe trimave tjerë të trevës së Hasit. Në këtë betejë ranë heriokishit edhe shumë luftëtarë të dalluar, mes të cilëve edhe kapiten Hajdar Maloki 14). Por siç dihet, përkundër përpjekjeve këto forca, pra edhe në viset e tjera në Kosovë, që luftonin për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, mundësia për të vazhduar rezistencën e mëtejme ishte bërë e pamundur, pasi edhe konjuktura e disa qarqeve ndërkombëtare, që edhe pse në mënyrë jo fort të qartë kishin bërë plane për të përmbysë regjimin komunist në Shqipëri, tani edhe këto lëvizje dhe qëllime ndërkombëtare u zbehen pa ndikim të mundshëm përmbajtësorë. Andaj, luftëtarët e lirisë sipas urdhërave të dhënë nga Muharrem
Bajraktari, u vendos se, rrugëdalje e vetme e momentit ishte arratisja nga vendi në drejtim për Greqi 15). Poashtu sipas planeve, vendtakim i këtyre luftëtarëve ishte treva e Hasit, gjegjësisht në zonat e thella malore të Pashtrikut. Një numër i luftëtarëve, të cilët nuk morën drejtimin e ikjes nga vendi, u kthyen në shtëpitë e tyre, por u përballën me persekutime të dhunshme, nën ndjekjen e të ashtuquajturve nga pushteti i atëhershëm komunist “reaksionarët e vendit”. Një numër i luftëtarëve zgjodhën rrugën e arratisjes jashtë vendit. Në Has u grumbullua një numër i këtyre luftëtarëve si Muharrem Bajraktari, Prof Myftar Spahia, Sef Sadiku, Tafë Pervizi, Ahmet Haliti, Sulejman Gjakova, kishte edhe luftëtar nga Dibra dhe Luma 16) Rrugëtimi dhe peripecitë e tyre drejt Greqisë, nuk janë në fokus të këtij punimi, por ishte nje rrugë e vështirë dhe e paepur me shumë të rënë nga radhët e luftëtarëve në përleshjet e tyre heroike në territorin e Maqedonisë, ku hasen në prita të vazhdueshme të ushtrisë jugosllave. 
Shumë nga luftëtarët ranë heroikisht në rrugëtim për në Gerqi, ku një numër arriti të kalonte në territorin e Greqisë. Edhe pse në rrethana të vështira shumë nga luftëtarët ranë heroikisht në rrugëtim për në Gerqi, kurse një numër arriti të kalonte në territorin e Greqisë.

Edhe pse ne rrethana të vështira personalitetet e shquara hasiane vazhdimisht bënin përpjekje për organizime të ndryshme për riorganizim politik e ushtark, për çlirimin e Kosovës nga Jugosllavija. Ndër ato përpjekje shquhet Jahir Maloku nga fshati
Planej. Ky mbante kontakte te vazhdueshme me Miftar Malokun, luftëtarin e shquar që kishte arritur të kalonte në Greqi. Jahir Maloku ishte pjesëtar i organizatës “Përpjekja patriotike shqiptare” qëllimi së cilës ishte mobilizimi politik i popullatës në luftë për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë 17)
Ky organizim politik ishte formuar me 14 prill 1948 18) Organizata synonte që të bashkonte luftëtarët e lirisë së Kosovës, që kishin mbetur në Kosovë dhe atyre që tani ishin emigrantë në shtete të ndryshme.
Jahir Maloku kishte kontakte me Miftar Gashin nga Kukësi dhe Adem Zenelin pjesëtar të njohur të kësaj organizate patriotike çlirimtare 19)
Jahir Maloku dekonspirohet me 17 maj 1948, dhe burgoset së bashku me Gjemal Shehun nga Prizreni. Me 25 shtator 1948, me vendimin e gjykatës së Qarkut të Prizrenit, nr. 34/48, Jahir Maloku dënohet me tre vjet heqje lirie 20).
Në fund syzheu i këtij punimi medeomos thekson kontributin dhe rolin e popullatës hasiane që fuqishëm ishte pjesëmarrëse e përpjekjeve të shumta, çlirimtare për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, që u zhvilluan gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore për një Shqipëri Etnike.